Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA/DXA)

Kemik yoğunluğu ölçümü, kemiklerinizde ne kadar mineral (başta kalsiyum) bulunduğunu belirler. Standart yöntem, DXA veya DEXA olarak adlandırılan çift enerjili X ışını absorpsiyometrisidir. Ölçüm genellikle bel omurgası ve kalçalardan yapılır; kemiklerin inceldiği ve kolayca kırıldığı bir hastalık olan osteoporozun (kemik erimesi) tanısında kullanılır.

DICOM'da kemik dansitometrisi için BMD modalite kodu kullanılır. Bir DXA tetkiki küçüktür: genellikle birkaç rapor görüntüsünden oluşur, bazen sayısal değerleri içeren bir yapılandırılmış rapor da bulunur.

Temel bilgiler

Nasıl çalışır

DXA cihazı, vücuttan iki farklı enerjiye sahip, ince ve düşük dozlu bir X ışını demeti geçirir. Kemik ve yumuşak doku iki enerjiyi farklı biçimde soğurur. Cihaz iki ölçümü karşılaştırarak yumuşak dokunun etkisini ortadan kaldırır ve kemik minerali miktarını hesaplar. Bu miktarı kemik alanına böler ve kemik mineral yoğunluğunu (KMY; İngilizce kısaltması BMD) santimetrekare başına gram (g/cm²) cinsinden bildirir.

X ışını kaynağı minderli bir masanın altındadır ve üstündeki bir koldaki dedektör, ölçülen bölgenin üzerinde yavaşça hareket eder. Genellikle bel (lomber) omurgası, total kalça ve femur boynu ölçülür; bazen ön kol da eklenir. Tüm vücut taramaları vücut kompozisyonunu, yani yağ, yağsız doku ve kemiği de ölçebilir. Bilek veya topuk için küçük cihazlar ağırlıklı olarak tarama amacıyla kullanılır.

Birçok cihaz, omur kırıklarını bulmak için omurganın yan görüntüsünü de alabilir (vertebral kırık değerlendirmesi, VFA).

Kullanım alanları

• osteoporozun ve düşük kemik kitlesinin tanısı
• kırık riskinin tahmini; çoğunlukla FRAX gibi risk hesaplayıcılarla birlikte
• tedavinin izlenmesi; genellikle bir ila iki yıl arayla yapılan taramalarla
• uzun süreli kortikosteroid gibi kemiği zayıflatan ilaçları kullanan ya da kemik kaybına yol açan hastalıkları olan kişilerin kontrolü

T skoru ve Z skoru

Rapor, her bölgenin KMY değerini ve iki skoru verir.

T skoru, KMY değerinizi aynı cinsiyetteki sağlıklı genç erişkinlerin ortalamasıyla karşılaştırır. Menopoz sonrası kadınlar ile 50 yaş ve üzerindeki erkekler için kullanılır. Dünya Sağlık Örgütü sınıflaması şöyledir:

• normal: -1,0 veya daha yüksek
• düşük kemik kitlesi (osteopeni): -1,0 ile -2,5 arası
• osteoporoz: -2,5 veya daha düşük

Z skoru, KMY değerinizi sizinle aynı yaş ve cinsiyetteki kişilerin değerleriyle karşılaştırır. Çocuklar, menopoz öncesi kadınlar ve 50 yaşın altındaki erkekler için kullanılır. Z skoru -2,0 veya daha düşükse, kemik yoğunluğu yaşa göre beklenen aralığın altında kabul edilir.

Kemik yoğunluğu kırık riskinin yalnızca bir bölümünü belirler; bu nedenle doktorunuz bunu yaş, önceki kırıklar ve diğer etkenlerle birlikte yorumlar.

Hazırlık ve işlem süreci

İnceleme günü normal yemek yiyebilirsiniz, ancak incelemeden en az 24 saat önce kalsiyum takviyesi almayın. Metal fermuarı, düğmesi veya kemeri olmayan bol giysiler giyin. Yakın zamanda baryumlu bir tetkik, kontrastlı BT veya sintigrafi yaptırdıysanız görevlilere söyleyin: kalan madde sonucu bozabilir ve 10 ila 14 gün beklemeniz gerekebilir. Hamileyseniz ya da hamile olma ihtimaliniz varsa da söyleyin.

Minderli masaya sırtüstü yatarsınız. Omurga ölçümünde bacaklarınız yumuşak bir bloğun üzerine konur, kalça ölçümünde ayağınız bir aparatla sabitlenir. Hareketsiz yatmanız gerekir; birkaç saniye nefesinizi tutmanız da istenebilir. Tarama ağrısızdır.

Güvenlik

DXA'nın radyasyon dozu çok düşüktür. RadiologyInfo yaklaşık 0,001 mSv verir; bu, yaklaşık üç saatlik doğal fon radyasyonuna (yılda yaklaşık 3 mSv) benzer ve bir akciğer röntgeninin dozunun onda birinden azdır. Kesin değer cihaza, taranan bölgelere ve vücut ölçülerine bağlıdır, ancak çok küçük kalır. Bir VFA görüntüsü veya tüm vücut taraması küçük bir ek doz getirir. Hiçbir kontrast madde veya izleyici kullanılmaz ve vücutta radyasyon kalmaz.

DXA gebelikte önerilmez. Emzirmeyi etkilemez.

Bir DXA tetkiki DICOM'da nasıl görünür

DXA sistemleri, DICOM olarak ne gönderdikleri bakımından büyük farklılık gösterir. Analiz için kullanılan tam tarama verisi genellikle DXA iş istasyonundaki üreticinin kendi veritabanında kalır. Yaygın dışa aktarımlar şunlardır:

• Secondary Capture görüntüleri (1.2.840.10008.5.1.4.1.1.7) olarak kaydedilen rapor sayfaları; tarama görüntüleri, KMY değerleri, T skorları, Z skorları ve trend grafikleri piksellerin içine çizilmiştir. Modality değeri genellikle BMD olur, ancak bazı sistemler OT gibi başka değerler kullanır.
• ölçülen değerleri bir raporlama sisteminin okuyabileceği veri olarak içeren bir yapılandırılmış rapor. Modality değeri her zaman SR olur ve içindeki kodlar çoğunlukla üreticiye özgüdür.
• bazen gömülü (encapsulated) bir PDF rapor (1.2.840.10008.5.1.4.1.1.104.1).

Rapor görüntülerine çizilmiş sayılar resmin parçasıdır; bu yüzden aranamaz veya yeniden hesaplanamaz. T skorları ve Z skorları için referans verileri cinsiyete, yaşa ve bazen etnik kökene bağlıdır; bu nedenle Patient's Sex (0010,0040) ve Patient's Birth Date (0010,0030) doğru olmalıdır.

Farklı cihazların sonuçları doğrudan karşılaştırılamaz; bu nedenle takip taramaları aynı yerde, mümkünse aynı cihazda yapılmalıdır.

Görüntülere nasıl bakılır

Secondary Capture rapor sayfaları neredeyse her DICOM görüntüleyicide açılır; örneğin Weasis (ücretsiz, açık kaynaklı), MicroDicom (ticari olmayan kullanım için ücretsiz, Windows) veya RadiAnt (ticari, Windows). Yapılandırılmış raporlar daha tutarsız gösterilir: bazı görüntüleyiciler değerleri gösterir, bazıları yok sayar; bu nedenle PDF ya da basılı raporu okumak daha kolay olabilir. Genel bir görüntüleyici kemik yoğunluğu analizini yeniden yapamaz; bunun için üreticinin DXA yazılımı gerekir. DICOM dosyalarının nasıl açılacağına bakın.

Kaynaklar

• Kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA veya DXA) - RadiologyInfo.org (İngilizce)
• X ışını ve BT incelemelerinden alınan radyasyon dozu - RadiologyInfo.org (İngilizce)
• Yetişkinler için resmî görüşler - Uluslararası Klinik Densitometri Derneği (İngilizce)
• DICOM PS3.3, C.7.3 bölümü, Common Series IE modülleri ve modalite kodları - NEMA (İngilizce)